Η παχυσαρκία ορίζεται ως η ανώμαλη ή υπερβολική συσσώρευση λίπους που μπορεί να είναι επιβλαβής για την υγεία (1). Επομένως, μερικά από τα κύρια ερωτήματα που περιστρέφονται γύρω από αυτήν αφορούν το εάν η παχυσαρκία είναι γενετική ή κληρονομική.
Μεταξύ των διαφόρων υπαρχουσών μεθόδων μέτρησης και ταξινόμησης της παχυσαρκίας, ο δείκτης μάζας σώματος (ΔΜΣ) είναι ο πιο ευρέως χρησιμοποιούμενος. Ο ΔΜΣ υπολογίζεται διαιρώντας το σωματικό βάρος σε κιλά με το ύψος σε μέτρα στο τετράγωνο (kg/m2). Έτσι, καθορίζονται διαφορετικοί βαθμοί παχυσαρκίας και αντικατοπτρίζονται στον ακόλουθο πίνακα (2):
| Βαθμολογία 1 | ΔΜΣ μεταξύ 30 και 35 kg/m². |
| Βαθμός 2 (Σοβαρή παχυσαρκία) | ΔΜΣ μεταξύ 35 και 40 kg/m² |
| Βαθμός 3 (νοσηρή παχυσαρκία) | ΔΜΣ πάνω από 40 kg/m². |
Στους ενήλικες, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) χαρακτηρίζει τα άτομα με ΔΜΣ μεγαλύτερο ή ίσο του 30 ως παχύσαρκα (1). Η εξέλιξη στην παχυσαρκία περιλαμβάνει μια αλλαγή στα χαρακτηριστικά του λιπώδους ιστού και την ανάπτυξη χρόνιας φλεγμονής χαμηλού βαθμού. Αυτή η κατάσταση χαρακτηρίζεται από αυξημένα επίπεδα ελεύθερων λιπαρών οξέων στο κυκλοφορικό σύστημα, προφλεγμονώδεις παράγοντες και ενεργοποίηση και διείσδυση ανοσοκυττάρων σε σημεία φλεγμονής (3). Επιπλέον, η παχυσαρκία συχνά συνοδεύεται από ένα συγκεκριμένο προφίλ δυσλιπιδαιμίας , το οποίο ορίζεται ως μια μεταβολική ανωμαλία που οδηγεί σε αυξημένες συγκεντρώσεις χοληστερόλης και τριγλυκεριδίων στην κυκλοφορία του αίματος, αποτελώντας έναν από τους κύριους παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη ισχαιμικής καρδιοπάθειας (4, 5).
Η παχυσαρκία σε αριθμούς
Σύμφωνα με στοιχεία του ΠΟΥ, η παχυσαρκία έχει σχεδόν τριπλασιαστεί παγκοσμίως από το 1975. Επιπλέον, σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες εκτιμήσεις τους, το 2016, περισσότεροι από 650 εκατομμύρια ενήλικες ηλικίας 18 ετών και άνω είχαν παχυσαρκία, που αντιστοιχεί στο 13% του παγκόσμιου πληθυσμού σε αυτήν την ηλικία εύρος.
Η πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε χώρες όπου το υπερβολικό βάρος και η παχυσαρκία απαιτούν περισσότερες ζωές ανθρώπων παρά το λιποβαρές, έτσι ορίζεται ο ΔΜΣ κάτω από αυτό που έχει καθιερωθεί ως υγιές.
Όσον αφορά την παιδική παχυσαρκία, το 2016, ο ΠΟΥ αναφέρει ότι 41 εκατομμύρια παιδιά κάτω των πέντε ετών ήταν υπέρβαρα ή παχύσαρκα. Την ίδια χρονιά, υπήρχαν περισσότερα από 340 εκατομμύρια παιδιά και έφηβοι (ηλικίας 5 έως 19 ετών) που ήταν υπέρβαρα ή παχύσαρκα. (1)
Ως ενδεικτικό παράδειγμα της αύξησης της παχυσαρκίας στις ανεπτυγμένες χώρες, παρουσιάζουμε ένα γράφημα που προέρχεται από μια μελέτη που διεξήχθη στον πληθυσμό των ΗΠΑ, όπου, από το 1999-2000 έως το 2017-2018, ο επιπολασμός της παχυσαρκίας αυξήθηκε από 30.5% σε 42.4%. και ο επιπολασμός της σοβαρής παχυσαρκίας αυξήθηκε από 4.7% σε 9.2% (15).
Εικόνα 1. Τάσεις στην προσαρμοσμένη στην ηλικία παχυσαρκία και επικράτηση της σοβαρής παχυσαρκίας μεταξύ ενηλίκων ηλικίας 20 ετών και άνω: Ηνωμένες Πολιτείες, 1999-2000 έως 2017-2018. (15)
Κίνδυνοι που σχετίζονται με την παχυσαρκία
Οι ασθενείς με παχυσαρκία διατρέχουν υψηλό κίνδυνο να αναπτύξουν έναν αριθμό καταστάσεων που μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την καθημερινή τους ζωή, επιπλέον των αυξανόμενων κινδύνων θνησιμότητας (3), συμπεριλαμβανομένων των εξής:
- Καρδιαγγειακές παθήσεις, όπως στεφανιαία νόσο, καρδιακή ανεπάρκεια, υπέρταση, εγκεφαλικό επεισόδιο, κολπική μαρμαρυγή και αιφνίδιο καρδιακό θάνατο (6).
- Διαταραχές του γαστρεντερικού συστήματος, συμπεριλαμβανομένης της γαστροοισοφαγικής παλινδρόμησης, της λειτουργικής δυσπεψίας, του συνδρόμου ευερέθιστου εντέρου, της εκκολπωματίτιδας, της φλεγμονώδους νόσου του εντέρου, της παγκρεατίτιδας και του γαστρεντερικού καρκίνου. Επιπλέον, η παχυσαρκία μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την ανταπόκριση σε ειδική θεραπεία για γαστρεντερικές διαταραχές (7).
- Ο διαβήτης τύπου 2, ειδικά όταν η παχυσαρκία εμφανίζεται στην παιδική ηλικία και την εφηβεία, αυξάνοντας τον κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2 σε νέους και νεαρούς ενήλικες (8).
- Μυοσκελετικές διαταραχές. Ο αντίκτυπος θα εξαρτηθεί από τον βαθμό της παχυσαρκίας. Το κύριο πρόβλημα είναι το βάρος που βάζει στο μυοσκελετικό σύστημα με την πάροδο του χρόνου, με αποτέλεσμα κυρίως την παραμόρφωση και την αποδυνάμωση των οστών και των μυών (3). Μεταξύ των πιθανών παθήσεων, μπορούμε να βρούμε οστεοαρθρίτιδα, οσφυαλγία, οστεοπόρωση και ρευματοειδή αρθρίτιδα (9).
- Αναπνευστικά προβλήματα, προκαλώντας αλλαγές στη λειτουργία των πνευμόνων και του θωρακικού τοιχώματος, αλλαγές που με τη σειρά τους προκαλούν άσθμα και συμπτώματα παρόμοια με το άσθμα, όπως δύσπνοια ή συριγμό (10).
- Ψυχολογικά προβλήματα. Συγκεκριμένα, υπάρχει μια αμοιβαία σχέση μεταξύ της κατάθλιψης και της παχυσαρκίας. Η παχυσαρκία αυξάνει τον κίνδυνο κατάθλιψης και η κατάθλιψη μπορεί να προβλέψει την ανάπτυξη της παχυσαρκίας (11). Επιπλέον, υπάρχουν πολλά μονοπάτια που συνδέουν το άγχος και την παχυσαρκία (12).
- ΚΑΡΚΙΝΟΣ. Η παχυσαρκία είναι ένας παράγοντας κινδύνου για διάφορους τύπους καρκίνου, συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου του μαστού, του παχέος εντέρου, του ενδομητρίου, των ωοθηκών, του παγκρέατος, του ήπατος και του στομάχου. Οι παχύσαρκοι ασθενείς με καρκίνο έχουν συχνά χειρότερη πρόγνωση, φτωχότερη ανταπόκριση στις τυπικές θεραπείες και είναι πιο πιθανό να αναπτύξουν μεταστατική νόσο σε σχέση με άτομα κανονικού βάρους (13).
- Covid-19. Πολλαπλές επιστημονικές μελέτες έχουν παρατηρήσει ότι τα άτομα με παχυσαρκία έχουν αυξημένο κίνδυνο σοβαρού COVID-19 και θανάτου από αυτόν (14).
Αιτίες
Η παχυσαρκία είναι μια πολυπαραγοντική ασθένεια, η οποία μπορεί να προκληθεί από ενεργειακή ανισορροπία, ορισμένες γενετικές ή ενδοκρινικές παθήσεις ή ορισμένα φάρμακα.
- An ενεργειακή ανισορροπία σημαίνει ότι η ποσότητα των θερμίδων (ενέργειας) που λαμβάνεται από τα τρόφιμα και τα ποτά είναι διαφορετική από την ποσότητα των θερμίδων που χρησιμοποιεί το σώμα. Όταν προσλαμβάνονται περισσότερες θερμίδες από αυτές που χρησιμοποιούνται, το σώμα αποθηκεύει λίπος, το οποίο τελικά οδηγεί στην ανάπτυξη παχυσαρκίας (16).
- Σχετικά με σχέση γενετικής και παχυσαρκίας, έχει αποδειχθεί ότι πολλά σύνδρομα γενετικής προέλευσης σχετίζονται με την ανάπτυξη παχυσαρκίας. Ανάμεσά τους μπορούμε να βρούμε το σύνδρομο Prader-Willi και το σύνδρομο Bardet-Bield (17,18).
- Υπάρχουν επίσης ορισμένες αξιοσημείωτες ενδοκρινικές διαταραχές:
- Υποθυρεοειδισμός, αν και μια αιτιώδης σχέση μπορεί να είναι αμφιλεγόμενη, καθώς, αν και είναι σαφές ότι ο υποθυρεοειδισμός σχετίζεται με αύξηση βάρους, τα τελευταία χρόνια μελέτες δείχνουν ότι οι αλλαγές στην ορμόνη διέγερσης του θυρεοειδούς μπορεί να είναι δευτερογενείς στην παχυσαρκία (19).
- σύνδρομο Cushing, μια διαταραχή που προκαλείται από μια ορμονική ανισορροπία που χαρακτηρίζεται κυρίως από περίσσεια κορτιζόλης (16).
- Μερικοί όγκους, όπως το κρανιοφαρυγγίωμα, το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή παχυσαρκία αναπτύσσοντας κοντά μέρη του εγκεφάλου που ελέγχουν την πείνα (16).
– Και τέλος, η παχυσαρκία μπορεί να προκληθεί από παρενέργειες ορισμένων φαρμάκων , όπως κορτικοστεροειδή, αντιυπερτασικά, αντιυπεργλυκαιμικά ή αντικαταθλιπτικά (20).
Οι παράγοντες κινδύνου
Οι παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με την παχυσαρκία μπορεί να είναι μη γενετικοί ή περιβαλλοντικοί , όπως η σωματική αδράνεια, η ηλικία, οι κακές διατροφικές συνήθειες ή ακόμη και η έλλειψη ύπνου, και γενετικοί , που οφείλονται κυρίως σε ορισμένες γενετικές μεταλλάξεις που εμφανίζονται σε γονίδια που σχετίζονται με τον μεταβολισμό (21, 22).
Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός στοιχείων που συνδέουν τις αλληλεπιδράσεις γονιδίου-περιβάλλοντος με αυτήν την παθολογία, επιβεβαιώνοντας έτσι τη σχέση γονιδίου-παχυσαρκίας. Πολλές μελέτες έχουν αποκαλύψει μια επίδραση γενετικών παραγόντων μεταξύ 40 και 70% στις αλλαγές στο ΔΜΣ (23). Επιπλέον, υπάρχουν αρκετές μελέτες διατροφικής παρέμβασης που καταδεικνύουν τη σχέση μεταξύ της μεταβολικής απόκρισης σε δίαιτες χαμηλών θερμίδων και διαφόρων γενετικών παραλλαγών, ειδικά εκείνων που σχετίζονται με την παχυσαρκία, τον διαβήτη τύπου 2, το μεταβολισμό και τις διατροφικές προτιμήσεις. Τα αποτελέσματα που λαμβάνονται σε αυτές τις μελέτες τείνουν να υποστηρίζουν διατροφικές παρεμβάσεις ακριβείας, λαμβάνοντας υπόψη τις γενετικές προδιαθέσεις των ατόμων.
Πρόληψη
Οι περισσότερες περιπτώσεις παχυσαρκίας και συναφών καταστάσεων μπορούν να προληφθούν. Οι συστάσεις του ΠΟΥ σε αυτόν τον τομέα είναι: περιορισμός της ενεργειακής πρόσληψης από λίπος και σάκχαρα. αύξηση της κατανάλωσης φρούτων, λαχανικών, οσπρίων, δημητριακών ολικής αλέσεως και ξηρών καρπών. και να συμμετέχετε σε τακτική σωματική δραστηριότητα (1). Πέρα από αυτές τις συστάσεις, τα μέτρα πρόληψης μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τον βαθμό παχυσαρκίας, την προδιάθεση και τα αίτια της παχυσαρκίας, ειδικά σε περιπτώσεις όπου η αιτία είναι γενετική.
24 Γενετική και παχυσαρκία
Όσον αφορά μια ισορροπημένη διατροφή, είναι πολύ σημαντικό να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες κάθε ατόμου. Η διατροφογενετική , που ορίζεται ως ο κλάδος που μελετά την απόκριση στη διατροφή ανάλογα με τον κάθε γονότυπο, είναι απαραίτητο να λαμβάνει υπόψη αυτές τις ιδιαιτερότητες. Με το διατροφογενετικό τεστ 24Genetics , είναι δυνατό να μελετηθεί, για κάθε άτομο, η προδιάθεση για απώλεια βάρους, η μεγαλύτερη ή η μικρότερη αποτελεσματικότητα διαφόρων τύπων διατροφής και άλλοι παράγοντες που σχετίζονται με τα τρόφιμα, όπως οι τάσεις για συναισθηματική κατανάλωση φαγητού, τα σνακ ή η κατανάλωση γλυκών, μεταξύ πολλών άλλων δεδομένων.
Επιπλέον, ο αθλητισμός είναι ο άλλος θεμελιώδης παράγοντας στην πρόληψη και την καταπολέμηση της παχυσαρκίας. Για να αξιοποιήσουμε στο έπακρο την προπόνηση, είναι απαραίτητο να την σχεδιάσουμε έξυπνα, βασισμένοι στη γνώση των δυνατοτήτων και των περιορισμών μας. Το αθλητικό γενετικό τεστ 24Genetics παρέχει πληροφορίες για το καρδιαγγειακό, μεταβολικό και μυϊκό προφίλ και τον κίνδυνο τραυματισμών. Αυτές οι πληροφορίες, μαζί με τις συμβουλές ενός επαγγελματία, μπορούν να σας βοηθήσουν να ορίσετε ένα βέλτιστο αθλητικό πρόγραμμα.
Βιβλιογραφία
- Παχυσαρκία και υπέρβαρο [Διαδίκτυο]. [αναφορά 2022 Φεβρουαρίου 17]. Διαθέσιμο από: https://www.who.int/es/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight
- Meldrum DR, Morris MA, Gambone JC. Πανδημία παχυσαρκίας: αιτίες, συνέπειες και λύσεις - αλλά έχουμε τη θέληση; Γονιμότητα και στειρότητα [Διαδίκτυο]. 2017 Απριλίου 1 [αναφορά 2022 Φεβρουαρίου 18]· 107(4):833-9. Διαθέσιμο από: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28292617/
- Fruh SM. Παχυσαρκία: παράγοντες κινδύνου, επιπλοκές και στρατηγικές για μακροπρόθεσμη βιώσιμη διαχείριση βάρους. Journal of the American Association of Nurse Practitioners [Διαδίκτυο]. 2017 Οκτωβρίου 1 [αναφορά 2022 Φεβρουαρίου 17];29(Παράρτημα 1): S3. Διαθέσιμο από: /pmc/articles/PMC6088226/.
- Trautwein EA, McKay S. Ο ρόλος των συγκεκριμένων συστατικών μιας φυτικής διατροφής στη διαχείριση της δυσλιπιδαιμίας και ο αντίκτυπος στον καρδιαγγειακό κίνδυνο. Θρεπτικά συστατικά [Διαδίκτυο]. 2020 Σεπτεμβρίου 1 [αναφορά 2022 Φεβρουαρίου 17]· 12(9):1-21. Διαθέσιμο από: /pmc/articles/PMC7551487/.
- Musunuru K. Αθηρογενής Δυσλιπιδαιμία: καρδιαγγειακός κίνδυνος και διαιτητική παρέμβαση. Λιπίδια [Διαδίκτυο]. Οκτώβριος 2010 [αναφέρθηκε στις 2022 Φεβρουαρίου 17];45(10):907. Διαθέσιμο από: /pmc/articles/PMC2950930/.
- Κολιάκη Γ, Λιάτης Σ, Κόκκινος Α. Παχυσαρκία και καρδιαγγειακά νοσήματα: επανεξέταση μιας παλιάς σχέσης. Μεταβολισμός: κλινικός και πειραματικός [Διαδίκτυο]. 2019 Μαρτίου 1 [αναφέρθηκε στις 2022 Φεβρουαρίου 17]· 92:98-107. Διαθέσιμο από: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30399375/
- Emerenziani S, Guarino MPL, Asensio LMT, Altomare A, Ribolsi M, Balestrieri P, et al. Ο ρόλος του υπέρβαρου και της παχυσαρκίας στις γαστρεντερικές παθήσεις. Θρεπτικά συστατικά [Διαδίκτυο]. 2020 Ιανουαρίου 1 [αναφέρθηκε στις 2022 Φεβρουαρίου 17]· 12(1). Διαθέσιμο από: /pmc/articles/PMC7019431/.
- la Sala L, Pontiroli AE. Πρόληψη διαβήτη και καρδιαγγειακών παθήσεων στην παχυσαρκία. International Journal of Molecular Sciences [Διαδίκτυο]. 2020 Νοεμβρίου 1 [αναφορά 2022 Φεβρουαρίου 18]· 21(21):1-17. Διαθέσιμο από: /pmc/articles/PMC7663329/.
- Anandacoomarasamy A, Caterson I, Sambrook P, Fransen M, March L. Η επίδραση της παχυσαρκίας στο μυοσκελετικό σύστημα. International Journal of Obesity 2008 32:2 [Διαδίκτυο]. 2007 Σεπτεμβρίου 11 [αναφέρθηκε στις 2022 Φεβρουαρίου 22]· 32(2):211-22. Διαθέσιμο από: https://www.nature.com/articles/0803715
- Dixon AE, Peters U. The effect of obesity on lung function. Ανασκόπηση εμπειρογνωμόνων της αναπνευστικής ιατρικής [Διαδίκτυο]. 2018 Σεπτεμβρίου 2 [αναφέρθηκε στις 2022 Φεβρουαρίου 18]· 12(9):755-67. Διαθέσιμο από: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30056777/
- Luppino FS, de Wit LM, Bouvy PF, Stijnen T, Cuijpers P, Penninx BWJH, et al. Υπερβολικό βάρος, παχυσαρκία και κατάθλιψη: μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση διαχρονικών μελετών. Αρχεία γενικής ψυχιατρικής [Διαδίκτυο]. Μάρτιος 2010 [αναφέρθηκε στις 2022 Φεβρουαρίου 18]· 67(3):220-9. Διαθέσιμο από: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20194822/
- Tomiyama AJ. Στρες και Παχυσαρκία. Ετήσια επιθεώρηση ψυχολογίας [Διαδίκτυο]. 2019 Ιανουαρίου 4 [αναφέρθηκε στις 2022 Φεβρουαρίου 18]· 70:703-18. Διαθέσιμο από: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29927688/
- O'Flanagan CH, Bowers LW, Hursting SD. Ένα σοβαρό πρόβλημα: μεταβολικές διαταραχές και σχέση παχυσαρκίας-καρκίνου. Biología molecular hormonal e investigación clínica [Διαδίκτυο]. 2015 Ago 1 [citado 2022 Feb 21];23(2):47-57. Διαθέσιμο en: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26167982/
- Mohammad S, Aziz R, al Mahri S, Malik SS, Haji E, Khan AH, et al. Παχυσαρκία και COVID-19: τι κάνει τον παχύσαρκο οικοδεσπότη τόσο ευάλωτο; Inmunidad y envejecimiento. 1 deciembre de 2021; 18(1).
- Hales CM, Carroll MD, Fryar CD, Ogden CL. Prevalencia de obesidad y obesidad severa entre adultos: Estados Unidos, 2017-2018 Hallazgos clave Datos de la Encuesta Nacional de Examen de Salud y Nutrición. 2017 [citado 2022, 21 Φεβρουαρίου]; Disponible en: https://www.cdc.gov/nchs/products/index.htm.
- Sobrepeso y obesidad | NHLBI, NIH [Διαδίκτυο]. [citado 2022, 18 Φεβρουαρίου]. Διαθέσιμο en: https://www.nhlbi.nih.gov/health-topics/overweight-and-obesity
- Forsythe E, Beales PL. Σύνδρομο Bardet-Biedl. Revista europea de genética humana : EJHG [Διαδίκτυο]. Ιαν 2013 [citado 2022, 18 Φεβρουαρίου];21(1):8-13. Disponible en: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22713813/
- Tan Q, Orsso CE, Deehan EC, Triador L, Field CJ, Tun HM, et al. Terapias actuales y emergentes para el manejo de la hiperfagia y la obesidad en el síndrome de Prader-Willi: Μια αφηγηματική ανασκόπηση. Revisiones de Obesidad : una revista oficial de la Asociación Internacional para el Estudio de la Obesidad [Διαδίκτυο]. 2020 Μαΐου 1 [citado 2022, 18 Φεβρουαρίου]· 21(5). Disponible en: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31889409/
- Sanyal D, Raychaudhuri M. Υποθυρεοειδισμός και παχυσαρκία: Μια ενδιαφέρουσα σύνδεση. Revista india de endocrinología y metabolismo [Διαδίκτυο]. 2016 Ιουλίου 1 [citado 2022, 18 Φεβρουαρίου];20(4):554-7. Disponible en: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27366725/
- Wharton S, Raiber L, Serodio KJ, Lee J, Christensen RAG. Medicamentos que causan aumento de peso y alternativas en Canadá: una revisión narrativa. Διαβήτης, Μεταβολικό Σύνδρομο και Παχυσαρκία: Objetivos y terapia [Διαδίκτυο]. 2018 [citado 2022, 18 Φεβρουαρίου], 11:427. Διαθέσιμο en: /pmc/articles/PMC6109660/
- Heianza Y, Qi L. Interacción gen-dieta y nutrición de precisión en la obesidad. Revista internacional de ciencias moleculares [Διαδίκτυο]. 2017 Abr 7 [citado 2022 Feb 18];18(4). Disponible en: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28387720/
- Hanson JA, Huecker MR. Privación del sueño. StatPearls [Διαδίκτυο]. 2022 [citado 2022, 18 Φεβρουαρίου]; Disponible en: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31613456/
- Willer CJ, Speliotes EK, Loos RJF, Li S, Lindgren CM, Heid IM, et al. Έξι νέοι τόποι που σχετίζονται με τον δείκτη μάζας σώματος υπογραμμίζουν τη νευρωνική επίδραση στη ρύθμιση του σωματικού βάρους. Γενετική της φύσης [Διαδίκτυο]. Ιαν 2009 [citado 2022, 21 Φεβρουαρίου];41(1):25. Διαθέσιμο en: /pmc/articles/PMC2695662/



















