Οι κληρονομικές ασθένειες περιλαμβάνουν μια μεγάλη ομάδα ασθενειών που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά, είναι αυτές που «τρέχουν στην οικογένεια» και έχουν γενετική προέλευση , δηλαδή η αιτία κληρονομικότητας αυτών των ασθενειών είναι η γενετική κληρονομικότητα. Επομένως, για να κατανοήσουμε τι ακριβώς είναι αυτή η ομάδα ασθενειών, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί η γενετική κληρονομικότητα και, για αυτό, σας προσκαλούμε να διαβάσετε το ιστολόγιό μας σχετικά με τη γενετική κληρονομικότητα και την καταγωγή , όπου θα βρείτε χρήσιμες πληροφορίες όπως η οργάνωση του DNA και οι διαφορετικοί τύποι μεταλλάξεων που μπορούμε να βρούμε. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι δεν κληρονομούνται όλες οι γενετικές ασθένειες , καθώς μια γενετική μετάλλαξη που οδηγεί σε μια ασθένεια μπορεί να εμφανιστεί αυθόρμητα ή να ενισχυθεί από περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Μόλις μάθουμε τι είναι η γενετική κληρονομικότητα, μπορούμε να την ταξινομήσουμε σε δύο τύπους: Μεντελική κληρονομικότητα και πολυγονιδιακή κληρονομικότητα, ανάλογα με το αν είναι συνέπεια ενός μόνο γονιδίου ή πολλών γονιδίων. Και οι δύο τύποι κληρονομικότητας συνδέονται με το πυρηνικό γονιδίωμα, αλλά πέρα από αυτό βρίσκουμε μιτοχονδριακή κληρονομικότητα, η οποία όπως υποδηλώνει το όνομά της, συνδέεται με τα μιτοχόνδρια.
Τύποι γενετικής κληρονομικότητας
Μεντελιανή κληρονομιά
Η μεντελική κληρονομικότητα εξηγείται ως συνέπεια ενός μόνο γονιδίου. Οφείλει το όνομά του στον Αυστριακό μοναχό Γκρέγκορ Μέντελ, ο οποίος καθόρισε τα πρότυπα αυτού του τύπου κληρονομιάς τον 19ο αιώνα χάρη σε χιλιάδες πειράματα που έγιναν με φυτά μπιζελιού [1].
Εντός της μεντελικής κληρονομικότητας, μπορεί να γίνει μια δεύτερη ταξινόμηση σύμφωνα με τη χρωμοσωμική θέση του εμπλεκόμενου γονιδίου, διακρίνοντας έτσι την αυτοσωματική κληρονομικότητα και τη φυλοσύνδετη κληρονομικότητα.
Αυτοσωμική κληρονομικότητα
Η αυτοσωμική κληρονομικότητα είναι η κληρονομικότητα που συνδέεται με ένα από τα 22 αυτοσωμικά χρωμοσώματα. Δεδομένου ότι η κληρονομικότητα αυτών των χρωμοσωμάτων είναι ανεξάρτητη από το φύλο, αυτός ο τύπος γενετικής κληρονομικότητας επηρεάζει εξίσου άνδρες και γυναίκες. Η αυτοσωμική κληρονομικότητα, με τη σειρά της, μπορεί να ταξινομηθεί σε αυτοσωμική υπολειπόμενη και αυτοσωμική επικρατή κληρονομικότητα.
Για να συμβεί η αυτοσωμική υπολειπόμενη κληρονομικότητα , το άτομο πρέπει να έχει δύο αντίγραφα του μεταλλαγμένου γονιδίου, ενώ τα άτομα με ένα μόνο αντίγραφο ονομάζονται φορείς και δεν έχουν χαρακτηριστικά της νόσου [2]. Ένα παράδειγμα κληρονομικής νόσου με αυτοσωμική υπολειπόμενη κληρονομικότητα είναι η κυστική ίνωση.
Η κυστική ίνωση προκαλεί σοβαρή βλάβη κυρίως στους πνεύμονες και το πεπτικό σύστημα, αν και μπορεί να επηρεάσει άλλα όργανα του σώματος. Σε κυτταρικό επίπεδο επηρεάζει τα κύτταρα που παράγουν βλέννα, ιδρώτα και πεπτικούς χυμούς, δηλαδή τα κύτταρα που εκκρίνουν εσωτερικά υγρά. Αυτά τα υγρά, λόγω της κυστικής ίνωσης, γίνονται κολλώδη και παχύρρευστα, με αποτέλεσμα να φράζουν τους εσωτερικούς σωλήνες και τους πόρους, ειδικά στους πνεύμονες και το πάγκρεας [3].
Το γονίδιο που εμπλέκεται σε αυτή την κληρονομική ασθένεια είναι το γονίδιο ρυθμιστή της διαμεμβρανικής αγωγιμότητας της κυστικής ίνωσης (CFTR), το οποίο κωδικοποιεί μια πρωτεΐνη με το ίδιο όνομα. Η πρωτεΐνη CFTR βρίσκεται στις κυτταρικές μεμβράνες και παίζει βασικό ρόλο στον έλεγχο της έκκρισης νατρίου, χλωρίου, νερού και διττανθρακικού. Το αποτέλεσμα των αλλοιώσεων σε αυτήν την πρωτεΐνη είναι η παχύρρευστη, κολλώδης βλέννα στο αναπνευστικό, πεπτικό και αναπαραγωγικό σύστημα, καθώς και η αυξημένη περιεκτικότητα σε αλάτι στον ιδρώτα [4].
Πολλές μεταλλάξεις στο γονίδιο CFTR έχουν περιγραφεί και η συγκεκριμένη μετάλλαξη που προκαλεί νόσο καθορίζει τη σοβαρότητα της νόσου.
Για να έχει ένα άτομο κυστική ίνωση, δεδομένου ότι η κληρονομικότητα είναι αυτοσωμική υπολειπόμενη, πρέπει να έχει δύο αντίγραφα του μεταλλαγμένου γονιδίου, επομένως οι γονείς τους πρέπει να έχουν τουλάχιστον ένα αντίγραφο του μεταλλαγμένου γονιδίου ο καθένας. Ωστόσο, οι γονείς δεν είναι απαραίτητο να έχουν τη νόσο, καθώς και οι δύο μπορούν να είναι μόνο φορείς της νόσου.
Η αυτοσωμική επικρατής κληρονομικότητα χαρακτηρίζεται από την παρουσία ενός μόνο αντιγράφου του μεταλλαγμένου γονιδίου που επαρκεί για την ανάπτυξη της νόσου.
Υπάρχουν πολλαπλές ασθένειες που κληρονομούνται με αυτόν τον τρόπο, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων τύπων ατελούς οστεογένεσης, για παράδειγμα, η ατελής οστεογένεση τύπου 3, γνωστή και ως σοβαρή ατελής οστεογένεση, η οποία είναι μια σπάνια ασθένεια, δηλαδή επηρεάζει λιγότερους από 5 στους 10,000 ανθρώπους. Χαρακτηρίζεται από αυξημένη ευθραυστότητα των οστών, που οδηγεί σε συχνά κατάγματα και παραμόρφωση των μακρών σωληνοειδών οστών. Άλλα συμπτώματα που μπορεί να εμφανιστούν είναι το βραχύ ανάστημα, οι χαλαροί σύνδεσμοι και η οστεοπενία (μειωμένη οστική πυκνότητα).
Η ατελής οστεογένεση προκαλείται από μια συγγενή ανωμαλία στην παραγωγή κολλαγόνου, η οποία στην περίπτωση του τύπου 3 προκαλείται από μια μετάλλαξη στο γονίδιο που κωδικοποιεί τις πρωτεΐνες κολλαγόνου COL1A1 ή COL1A2 [5].
Κληρονομικότητα που συνδέεται με το φύλο
Η φυλοσύνδετη κληρονομικότητα μεταδίδεται μέσω των φυλετικών χρωμοσωμάτων, είτε Χ είτε Υ. Τα βιολογικά θηλυκά έχουν δύο αντίγραφα του χρωμοσώματος Χ και κανένα του χρωμοσώματος Υ, ενώ τα βιολογικά αρσενικά έχουν ένα αντίγραφο του χρωμοσώματος Χ και ένα αντίγραφο του χρωμοσώματος Υ.
Στο πλαίσιο της φυλοσύνδετης κληρονομικότητας, γίνεται διάκριση μεταξύ της κληρονομικότητας που συνδέεται με το Χ και της κληρονομικότητας που συνδέεται με το Υ.
Στις κληρονομικές ασθένειες που συνδέονται με το χρωμόσωμα Υ, δεδομένου ότι οι βιολογικοί άνδρες είναι οι μόνοι που έχουν ένα αντίγραφο του χρωμοσώματος Υ, αυτός ο τύπος κληρονομικότητας είναι αποκλειστικός στους άνδρες, οι οποίοι θα εμφανίσουν την ασθένεια κάθε φορά που υπάρχει το μεταλλαγμένο γονίδιο.
Στις ασθένειες που συνδέονται με το χρωμόσωμα Χ , επειδή οι γυναίκες έχουν δύο αντίγραφα του χρωμοσώματος Χ και οι άνδρες έχουν μόνο ένα, τα πρότυπα κληρονομικότητας αλλάζουν ανάλογα με το φύλο. Γενικά, οι ασθενείς είναι άνδρες, καθώς ένα μόνο αντίγραφο του μεταλλαγμένου γονιδίου αρκεί για να προκαλέσει την ασθένεια. Στις γυναίκες , και τα δύο αντίγραφα του γονιδίου πρέπει να είναι μεταλλαγμένα για να εμφανιστεί η ασθένεια, κάτι που είναι λιγότερο πιθανό. Η παρουσία ενός μεταλλαγμένου αντιγράφου του γονιδίου και ενός δεύτερου, μη μεταλλαγμένου αντιγράφου μπορεί να προκαλέσει ηπιότερα συμπτώματα ή ακόμα και καθόλου συμπτώματα . Στην τελευταία περίπτωση, μιλάμε για γυναίκες φορείς.
Ένα παράδειγμα φυλοσύνδετης παθολογίας είναι η φυλοσύνδετη κεντροπυρηνική μυοπάθεια, γνωστή και ως μυοσωληναριακή μυοπάθεια. Πρόκειται για μια σπάνια ασθένεια που επηρεάζει τους σκελετικούς μύες, προκαλώντας μυϊκή αδυναμία. Προκαλείται από μια μετάλλαξη στο γονίδιο MTM1, που βρίσκεται στο ανθρώπινο χρωμόσωμα Χ, και επηρεάζει σχεδόν αποκλειστικά βιολογικά αρσενικά. Οι γυναίκες φορείς είναι γενικά ασυμπτωματικές, αν και σε σπάνιες περιπτώσεις έχουν περιγραφεί γυναίκες που εμφανίζουν την ασθένεια σε ετεροζυγωτική κατάσταση [6].
Πολυγονιδιακή κληρονομικότητα
Η πολυγονιδιακή κληρονομικότητα είναι ένα πρότυπο κληρονομικότητας που καθορίζεται από γενετικούς παράγοντες, που συνήθως περιλαμβάνουν πολλά γονίδια, και από περιβαλλοντικούς παράγοντες. Επομένως, αναφέρεται και ως πολυπαραγοντική . Σε ασθένειες που ακολουθούν αυτόν τον τύπο κληρονομικότητας, το γεγονός της κληρονομικότητας μίας ή περισσότερων παθογόνων μεταλλάξεων δεν συνεπάγεται απαραίτητα την ανάπτυξη της νόσου, καθώς ο περιβαλλοντικός παράγοντας παίζει πολύ σημαντικό ρόλο, αν και σημαίνει αυξημένο κίνδυνο.
Σε αυτές τις ασθένειες, η ευαισθησία ή η γενετική προδιάθεση για εμφάνιση αυτών υπολογίζεται μέσω μαθηματικών μοντέλων στα οποία οι παθογενετικοί πολυμορφισμοί θεωρούνται αθροιστικοί.
Μεταξύ των πιο γνωστών ασθενειών που ακολουθούν αυτόν τον τύπο κληρονομικότητας είναι ο διαβήτης, ορισμένες καρδιαγγειακές παθήσεις, η σκλήρυνση κατά πλάκας και ορισμένοι τύποι καρκίνου.
Καρκίνος του μαστού
Ένα από τα πιο μελετημένα παραδείγματα είναι ο καρκίνος του μαστού και η σχέση του με μεταλλάξεις στα γονίδια BRCA1 και BRCA2 .
Αν και η αιτιολογία του καρκίνου του μαστού δεν είναι πλήρως γνωστή, έχουν περιγραφεί ορμονικοί, αναπαραγωγικοί και κληρονομικοί παράγοντες κινδύνου. Όσον αφορά την κληρονομική βάση, έχει οριστεί μια υποομάδα αυτού του τύπου καρκίνου, που χαρακτηρίζεται από μεταλλάξεις στα BRCA1 και BRCA2. Σύμφωνα με τις τελευταίες επιδημιολογικές μελέτες, μεταξύ 5 και 10% των καρκίνων του μαστού αντιστοιχούν σε κληρονομικές μεταλλάξεις σε αυτά τα γονίδια. Αυτά τα γονίδια ταξινομούνται ως ογκοκατασταλτικά γονίδια, καθώς κωδικοποιούν πρωτεΐνες που εμπλέκονται στην επιδιόρθωση του DNA. Επομένως, μεταλλάξεις σε αυτά τα γονίδια που οδηγούν σε απώλεια της λειτουργίας τους αυξάνουν την πιθανότητα ανάπτυξης όγκου [7].
Πέρα από τη γενετική, άλλοι παράγοντες κινδύνου για καρκίνο του μαστού περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την ηλικία, τις θεραπείες ορμονικής υποκατάστασης, όπως ορισμένα από του στόματος αντισυλληπτικά και την κατανάλωση αλκοόλ.
Σκλήρυνση κατά πλάκας
Ένα άλλο παράδειγμα ασθένειας που κληρονομείται με πολυγονιδιακό πρότυπο κληρονομικότητας είναι η σκλήρυνση κατά πλάκας . Ο κίνδυνος σκλήρυνσης κατά πλάκας στον γενικό πληθυσμό είναι 0.1-0.2%, ενώ για έναν άμεσο συγγενή ασθενούς με τη νόσο είναι 2.5-5% [8].
Παρόλο που σε μεγάλο αριθμό διαγνωσμένων περιπτώσεων δεν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό, υπάρχουν γενετικοί παράγοντες που αυξάνουν την προδιάθεση για εμφάνιση αυτής της νόσου . Αυτοί οι γενετικοί παράγοντες μπορεί να είναι ή να μην είναι κληρονομικοί. Επιπλέον, δεδομένου ότι πρόκειται για μια πολυπαραγοντική νόσο, εξωτερικοί παράγοντες παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξή της.
Η σκλήρυνση κατά πλάκας είναι μια κληρονομική αυτοάνοση ασθένεια που επηρεάζει το κεντρικό νευρικό σύστημα: το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται κατά λάθος στο προστατευτικό περίβλημα (μυελίνη) που καλύπτει τους νευρώνες, προκαλώντας προβλήματα επικοινωνίας μεταξύ του εγκεφάλου και του υπόλοιπου σώματος. Η πλειονότητα των διαγνώσεων σκλήρυνσης κατά πλάκας εμφανίζεται σε άτομα ηλικίας μεταξύ 20 και 40 ετών.
Στην περίπτωση, για παράδειγμα, πανομοιότυπων διδύμων που μοιράζονται ολόκληρη τη γενετική τους σύνθεση, ο κίνδυνος να πάσχει ο ένας από σκλήρυνση κατά πλάκας, αν το άλλο έχει, είναι 18.2%. Στην περίπτωση των μη πανομοιότυπων διδύμων είναι 4.6%, ενώ μεταξύ των μη πανομοιότυπων διδύμων η πιθανότητα μειώνεται στο 2.7%. Πιστεύεται ότι στην περίπτωση των μη πανομοιότυπων διδύμων υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα από ό,τι στα κοινά αδέρφια επειδή βιώνουν πολύ στενά τους ίδιους περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Επί του παρόντος, περισσότερες από 200 μεταλλάξεις έχουν συνδεθεί με τον κίνδυνο ανάπτυξης σκλήρυνσης κατά πλάκας . Τα επηρεαζόμενα γονίδια περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, γονίδια που κωδικοποιούν διαφορετικές ιντερλευκίνες (πρωτεΐνες του ανοσοποιητικού συστήματος), όπως η IL12A , η IL12B , και γονίδια που κωδικοποιούν υποδοχείς ιντερλευκίνης, όπως το γονίδιο IL7R [9].
Μιτοχονδριακή κληρονομικότητα
Η μιτοχονδριακή κληρονομικότητα περιλαμβάνει την κληρονομικότητα γονιδίων που περιλαμβάνονται στο μιτοχονδριακό γονιδίωμα. Τα μιτοχόνδρια κληρονομούνται μόνο μέσω της μητέρας , επομένως αυτός ο τύπος κληρονομικότητας αφορά αποκλειστικά αυτήν την οδό. Επομένως, σε περίπτωση που οι γυναίκες είναι φορείς μιας μετάλλαξης στο μιτοχονδριακό DNA, θα τη μεταδίδουν πάντα στους απογόνους τους (τόσο στους γιους όσο και στις κόρες), ενώ οι άνδρες δεν θα το κάνουν ποτέ.
Για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτό το είδος κληρονομικότητας, είναι απαραίτητο να διευκρινίσουμε τι είναι το μιτοχόνδριο. Τα μιτοχόνδρια είναι κυτταρικά οργανίδια που βρίσκονται στο κυτταρόπλασμα των κυττάρων (δηλαδή έξω από τον πυρήνα). Η κύρια λειτουργία των μιτοχονδρίων είναι η παραγωγή ενέργειας και κωδικοποιούν τις δικές τους πρωτεΐνες καθώς περιέχουν το δικό τους DNA. Ο αριθμός των μιτοχονδρίων ανά κύτταρο ποικίλλει ανάλογα με τον τύπο του κυττάρου, με έως και 500 μιτοχόνδρια ανά κύτταρο. Αυτό μπορεί να προκαλέσει την ύπαρξη μιτοχονδρίων με διαφορετικό γενετικό υλικό μέσα σε ένα κύτταρο (λόγω σποραδικών μεταλλάξεων). Αυτό ονομάζεται ετεροπλασία και καθορίζει τη σοβαρότητα των ασθενειών που προκαλούνται από αυτόν τον τύπο κληρονομικότητας [10].
Ένα παράδειγμα ασθένειας με μιτοχονδριακή κληρονομικότητα είναι το σύνδρομο Leigh που σχετίζεται με το μιτοχονδριακό DNA, ένας υποτύπος του συνδρόμου Leigh που κλινικά χαρακτηρίζεται από εγκεφαλοπάθεια, γαλακτική οξέωση, επιληπτικές κρίσεις, μυοκαρδιοπάθεια, αναπνευστικές διαταραχές και αναπτυξιακή καθυστέρηση, με έναρξη στη βρεφική ή πρώιμη παιδική ηλικία [11].
Βιβλιογραφία
[1] Herencia mendeliana. https://www.genome.gov/es/genetics-glossary/Herencia-mendeliana Πρόσβαση: 2022-12-09
[2] Definición de herencia autosómica recesiva – Diccionario de cáncer del NCI – NCI https://www.cancer.gov/espanol/publicaciones/diccionarios/diccionario-cancer/def/herencia-autosomica-recesiva Πρόσβαση: 20092-
[3] Κυστική ίνωση – Συμπτώματα και αιτίες – Κλινική Mayo https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cystic-fibrosis/symptoms-causes/syc-20353700 Ημερομηνία πρόσβασης: 2022-12-09
[4] Función del CFTR: Más allá de la fibrosis quística. Xavier Molero Richard. Gastroenterología y Hepatología Continuada, 6, 5, 9 2007. doi: 10.1016/S1578-1550(07)75685-1
[5] Enfermedades raras: osteogénesis imperfecta, una revisión bibliográfica. https://revistasanitariadeinvestigacion.com/enfermedades-raras-osteogenesis-imperfecta-una-revision-bibliografica/ Πρόσβαση: 2022-12-09
[6] Μυοσωληναριακή μυοπάθεια που συνδέεται με Χ. James J Dowling, Michael W Lawlor et al. GeneReviews®, 8 2018
[7] Cáncer de mama y ovario hereditario: prevención primaria y secundaria en mujeres portadoras de mutación en los genes BRCA1 y BRCA2. Gemma Llort, Mercè Peris et al. Medicina Clínica, 128, 12, 3 2007
[8] Esclerosis Múltiple y Genética – Dra. Mar Mendibe [publicado φεβ. 2007; revisado junio 2011; συμβουλευτικός Νοέμ. 2022] Disponible en: https://www.esclerosismultipleeuskadi.org/esclerosis-multiple-y-genetica/#:~:text=Mar%20Mendibe-,La%20Esclerosis%20M%C3%BAltipl e%20(EM)%20NO%20es%20una%20enfermedad%20hereditaria%20aunque,factores%20ambientales%2C%20gen%C3%A9ticos%20e%20inmunol%C3%B3gicos.
[9] La influencia de la genética en Esclerosis Múltiple – Esclerosis Múltiple España. Fuente:Federación Internacional de Esclerosis Múltiple [δημοσιευμένο nov. 2018; συμβουλευτικός Νοέμ. 2022] Διαθέσιμο en: https://esclerosismultiple.com/genetica-en-esclerosis-multiple/
[10] Μιτοχονδριακή Κληρονομικότητα – Κέντρο Γενετικών Πόρων του Μίσιγκαν https://migrc.org/teaching-tools/genetic-inheritance-patterns/mitochondrial/ Ημερομηνία πρόσβασης: 2022-12-09
[11] Orphanet: Síndrome de Leigh asociado al ADN mitocondrial https://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?lng=ES&Expert=255210 Πρόσβαση: 2022-12-09


















